نام این شهر از قلعه اولتان، دژی باستانی در نزدیکی آن گرفته شده است. این قلعه که در دوره اشکانیان ساخته شده و در دوران ساسانیان و اوایل اسلام آباد بوده، نشان از اهمیت استراتژیک منطقه در گذشته دارد. مردم اولتان به زبان آذری صحبت می‌کنند و فرهنگ و آداب و رسوم منحصربه‌فرد خود را حفظ کرده‌اند. موسیقی عاشقی، رقص‌های محلی، صنایع دستی و غذاهای سنتی از جمله مواردی هستند که می‌توان به آنها اشاره کرد.

دوره اشکانیان: قلعه اولتان که هسته اولیه شهر اولتان را تشکیل می‌دهد، در این دوره ساخته شده است. موقعیت استراتژیک منطقه در کنار رود ارس و در مسیر راه‌های تجاری، از دلایل اهمیت این منطقه در دوران اشکانیان بوده است. در این دوره، اولتان به عنوان یک مرکز نظامی و تجاری مورد استفاده قرار می‌گرفته است.
دوره ساسانیان: با توجه به شواهد موجود، اولتان در دوران ساسانیان نیز آباد بوده و اهمیت خود را حفظ کرده است. احتمالا در این دوره، به دلیل موقعیت مرزی و اهمیت استراتژیک منطقه، توجه بیشتری به قلعه اولتان شده و استحکامات آن تقویت شده است.
دوره اسلامی: پس از ورود اسلام به ایران، اولتان به عنوان یکی از شهرهای مهم منطقه آذربایجان شناخته می‌شده است. در کتب تاریخی از این شهر با نام “ورثان” یاد شده و به اهمیت تجاری و اقتصادی آن اشاره شده است. قلعه اولتان تا قرن دوازدهم هجری مورد استفاده بوده و پس از آن به تدریج متروکه شده است.
دوره معاصر: در دوره معاصر، با توجه به کاوش‌های باستان‌شناسی و توجه به اهمیت تاریخی قلعه اولتان، این منطقه مورد توجه قرار گرفته است. امروزه اولتان به عنوان یکی از جاذبه‌های گردشگری استان اردبیل شناخته می‌شود و تلاش‌هایی برای حفاظت و مرمت قلعه اولتان و سایر آثار تاریخی منطقه صورت گرفته است.